محمد حسن خان اعتماد السلطنه

1425

مرآة البلدان ( فارسى )

صاحب‌منصب يا تابين قشون ادعاى طلبى يا اظهار تظلمى نمايد يا به عكس به ديوان عدالت عارض شود وزير ديوانخانهء عدالت مىبايد با نوشته در كمال ادب معروض عنه را از وزارتخانهء متعلقه به آن مطالبه نمايد كه در ديوانخانهء عدليه حاضر شود از وزارتخانه كه مدعى عليه ابوابجمع آن است مىبايد فورا بلا تأمل هركس باشد روانهء ديوانخانهء عدليه نموده آدمى هم از خود همراه نمايد كه به اطلاع آدم آن وزارتخانه امناى ديوان عدالت با كمال دقت رسيدگى نموده و تفكيك عمل و تحقيقات لازمه نموده احقاق حق نمايند و الا اگر مدعى عليه در حاضر شدن استنكاف و تعلل و تأمل نمايد وزير ديوان عدالت حق خواهد داشت كه به عرض خاكپاى مبارك رسانيده محصل مأمور شده حكما مدعى عليه را در ديوان عدالت حاضر سازد و هيچيك از وزارتخانه‌ها حق نخواهد داشت كه غير از ابوابجمعى خود مداخله در ابوابجمعى ديگرى نمايد مگر وزارت عدليه كه حق دارد در هر وزارتخانه و هرجا و هركس عارضى به‌هم رسد غورى نموده احقاق حق به عمل آورده به شرايط معلومهء معينه كه مرقوم شد و در هر دايرهء وزارتى گفتگوئى كه منتهى به رجوع شرع باشد رسيدگى و اجراى آن بالانحصار مخصوص وزارت عدليهء اعظم خواهد بود . فصل دويم : در تكاليف ديوان عدليهء اعظم به احكام ممالك محروسه : شق اول : در تكاليف ما بين وزير عدليهء اعظم با حاكم دارالخلافه است ساكنين و متوطنين و متوقفين دارالخلافه اعم از غريبه يا بومى به اقسام مختلفه مىباشند : نوكر ، تاجر ، تبعهء خارجه ، كسبه ، خوش‌نشين ، رعيت ، زارع . آنچه متعلق به ساير وزارتخانه‌ها باشند از قبيل نوكر و تاجر و تبعهء خارجه و غيره حكم آنها به نحوى است كه در فوق مرقوم شد . آنچه كسبه و رعيت و زارع است موافق قاعدهء كليه كه ديوان عدالت ذى حق است در رسيدگى عرايض و احقاق حق كافهء ناس همين حق را